Materiał psychoedukacyjny  |  dla uczniów

Internet – kto tu kogo kontroluje?

FOMO, nomofobia, doomscrolling i inne cyfrowe pułapki

nastolatka leży na łóżku przeglądając telefon

Internet – pomocne narzędzie czy pułapka?

Internet ułatwia naukę, kontakt z innymi, rozwijanie zainteresowań i odpoczynek. Problem pojawia się wtedy, gdy korzystanie z sieci przestaje być świadomym wyborem, a zaczyna wymykać się spod kontroli. Sięgamy po telefon bez konkretnego powodu, tracimy poczucie czasu, odkładamy sen lub obowiązki, a bycie online staje się ważniejsze niż to, co dzieje się obok nas.

Nie chodzi o to, by rezygnować z technologii. Warto jednak rozpoznawać mechanizmy, które przyciągają naszą uwagę i wpływają na samopoczucie.

Cyfrowe pułapki – czy rozpoznajesz te zjawiska?

  • FOMO Fear of Missing Out

    Lęk, że coś nas omija. Obawa, że znajomi robią coś ciekawego, ktoś napisał ważną wiadomość albo wydarzyło się coś, o czym nie wiemy. Dlatego wciąż sprawdzamy telefon i media społecznościowe.

  • JOMO Joy of Missing Out

    Radość z tego, że nie musimy być wszędzie i wiedzieć o wszystkim. To świadome odpuszczenie ciągłego śledzenia sieci i czerpanie przyjemności z chwili obecnej.

  • FOBO Fear of Being Offline

    Określenie opisujące obawę przed pozostawaniem poza siecią. Brak dostępu do internetu może wywoływać niepokój. Uwaga: to termin nieformalny, a nie nazwa kliniczna. Ten sam skrót bywa też używany w innym znaczeniu – jako Fear of Better Options, czyli obawa przed dokonaniem wyboru, gdy może istnieć lepsza opcja.

  • Nomofobia

    Silny dyskomfort lub niepokój związany z brakiem telefonu, dostępu do sieci albo możliwości skontaktowania się z innymi. Nazwa pochodzi od angielskiego określenia „no-mobile-phone phobia” (stąd „no-mo-fobia”), czyli lęku przed pozostaniem bez telefonu komórkowego.

  • Phubbing

    Ignorowanie osoby, z którą przebywamy lub rozmawiamy, na rzecz telefonu. Zamiast słuchać rozmówcy, sprawdzamy ekran, wiadomości lub media społecznościowe.

  • Vamping

    Korzystanie z telefonu lub innych urządzeń do późnych godzin nocnych, kosztem snu i odpoczynku. „Jeszcze jeden filmik” może sprawić, że pora snu niepostrzeżenie się oddala.

  • Cyberchondria

    Nadmierne, powtarzające się wyszukiwanie w internecie informacji o chorobach i objawach, które może nasilać niepokój o zdrowie. Zaczyna się od sprawdzenia jednego symptomu, a kończy na coraz większych obawach.

  • Doomscrolling

    Kompulsywne przeglądanie negatywnych, niepokojących wiadomości i treści. Mimo że kolejne informacje pogarszają nastrój, trudno przerwać ich czytanie.

  • Binge-watching

    Oglądanie wielu odcinków serialu lub filmów jeden po drugim. Zdarza się, że planujemy obejrzeć tylko jeden odcinek, a kończymy po kilku godzinach.

  • Infomania

    Silna potrzeba ciągłego zdobywania i sprawdzania informacji: wiadomości, aktualności, powiadomień i ciekawostek. Trudno wtedy zrobić sobie przerwę od napływających treści.

  • Syndrom fantomowych wibracji

    Wrażenie, że telefon zawibrował lub pojawiło się powiadomienie, choć w rzeczywistości nic takiego się nie wydarzyło. Mimo słowa „syndrom” w nazwie nie jest to choroba ani diagnoza, lecz częste złudzenie zmysłowe – zna je wielu użytkowników telefonów.

  • Textiety

    Nieformalny termin opisujący napięcie lub niepokój związany z oczekiwaniem na wiadomość albo odpowiedź. Pojawia się potrzeba ciągłego sprawdzania, czy ktoś już odpisał.

Kiedy warto się zatrzymać?

Sygnałem ostrzegawczym może być sytuacja, w której trudno przerwać korzystanie z internetu mimo takiej potrzeby, zaniedbujemy sen, naukę lub relacje, a próby ograniczenia czasu online kończą się niepowodzeniem. Znaczenie ma nie tylko liczba godzin przed ekranem, ale przede wszystkim wpływ internetu na codzienne funkcjonowanie.

Samo występowanie jednego z opisanych zjawisk nie oznacza uzależnienia. Jeśli jednak korzystanie z sieci zaczyna negatywnie wpływać na samopoczucie, relacje lub obowiązki, warto porozmawiać z zaufaną osobą, rodzicem, pedagogiem lub psychologiem.

Małe kroki, większa równowaga

  • Wyłącz powiadomienia, które nie wymagają natychmiastowej reakcji.
  • Odkładaj telefon podczas rozmów, posiłków i spotkań ze znajomymi.
  • Zadbaj o wieczorną przerwę od ekranu i regularny sen.
  • Rób sobie przerwy od mediów społecznościowych.
  • Znajduj czas na aktywności, które nie wymagają telefonu.

Nie musisz być online, żeby być na bieżąco ze swoim życiem.

Warto wiedzieć więcej

  • NASK – raporty i materiały edukacyjne dotyczące nastolatków oraz korzystania z internetu: www.nask.pl
  • Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) – informacje o zaburzeniu związanym z graniem (gaming disorder): www.who.int/…/gaming-disorder
  • EU Kids Online – badania dotyczące doświadczeń dzieci i młodzieży w internecie: www.lse.ac.uk/…/eu-kids-online